معرفی روستای تیس

قسمت دوم: سیر تاریخی  روستای  تیس

نویسنده: یوسف محتشمی

با شروع قرن شانزدهم  میلادی  قدرت جدیدی وارد عرصه تحولات  مشرق زمین گردید . این نیروی جدید قدرتهای اروپایی  بودند  . اولین دولت غربی  که توانست با عبور از  دماغه امید  نیک  قاره آفریقا را دور بزند  و وارد اقیانوس هند  شود ناوگان دریایی  پرتغال بود.

در سال 1481 میلادی يکی از ملّاحان پرتغالی به نام بارتلمی دياز خود را به دماغة جنوبی آفريقا رساند و به اقيانوس هند پا گذاشت.اگر چه او متوجه مسير خود نبود و نمی دانست که با ادامه راه می تواند به هندوستان برسد.در سال 1497 ميلادی واسکو دوگاما بزرگترين مکتشف پرتغالی،به فرمان پادشاه پرتغال همراه چهار کشتی بزرگ جنگی در جستجوی راه ادويه به شرق رهسپار شد.در اين سفر بارتلمی دياز او را همراهی کرد.واسکودوگاما قصد داشت با دور زدن آفريقا خود را به هند رساند.واسکودوگاما پس از ورود  به آبهای  اقیانوس  هند با راهنمایی و مدد امیر البحر مشهور عرب   احمد بن ماجد  نجدی  به مسیرهای  دریایی و سواحل  اقیانوس هند  و دریای  عرب آگاهی یافته    و پس از ورود  به  آبهای  شمال غرب اقیانوس هند در مسیر دریایی بسوی هندوستان  در سواحل  بندر  پسنی  لنگر انداختند.[1]  در نهایت  سال 1498-904 ه  به هند  رسیدند . این واقعه  اولین  برخورد  پرتغالیها  با سواحل مکران  بود سفر  دریایی دو گاما  تجارت  اروپا را دگر گون  ساخت  و برای  کشورش چنان دستاورد  عظیمی داشت  که پادشاه پرتغال  به  زودی  خود را خداوند کشتیرانی  و تجارت و فاتح  هندوستان ، حبشه ، عربستان  و ایران  لقب داد  و پاپ  هم این لقب را  تایید کرد . در سال 1503 میلادی /909 هجری قمری پادشاه پرتغال  یکی از ریانوردان خود   را به نام آلفونسو آلبو کرک  مامور رفتن به هند  کرد . آلبو کرک  از شرق آفریقا به سمت  هند حرکت پس   از آن  به تواتر مابین  سالهای 1515 الی 1581  ناوگان  پرتغالیها  در حال تردد  در سواحل مکران  بودند. پس از ورود  ناوگان  پرتغالیها  به اقیانوس هند   که  ابتدا  و به  ظاهر  جهت  اهداف تجاری و سوداگری  و گشودن  مسیرهای  جدیدی  برای تجارت  ادویه  بین مشرق  زمین  و اروپای غربی  بود اما   طولی  نکشید  که چهره اشغالگری  و چپاولگری غربی ها  آشکار   شد  آنان   به  تدریج   با  کمک  ناوگان مجهز  و تجیزات  اتشین  و باروت توانستند  در اندک  مدتی  اکثر  سواحل اقیانوس هند و دریایی عرب  را آماج حملات  خود  کنند. و نواحی سوق الجیشی را به تصرف خود درآورده  و پایگاههایی را در آن جا احداث  نمایند.[2]

پرتغالیها  همواره  در پی  یافتن پایگاههایی در مدخل  دریای سرخ و خلیج فارس  بودند تا بتوانند معبرهای  دریایی  را برای  انحصار تجارت در دست گیرند  . از این رو  بر جزیره سوقطره در خلیج عدن   و سپس  در مدخل خلیج فارس بر هرمز  مسلط شدند  و در سواحل مکران  به بندرگاه تیس مسلط شدند.

 در سال 1506 شاه پرتغال امانوئل دن فرانسیسکو دی المیدا ( Don Franced co Almeyda)  مسیرهای  دریایی  متصل به هند  را به سه قسمت   تقسیم نمود.:

1-     قسمت اول  شامل دریای احمر تا خلیج فارس .

2-      قسمت دوم  از راس جاسک تا دهانه  رود سند   که این بخشهای  تمامی  بنادر مکران را شامل بنادر میشد(  تیس،  گودر، کلمت، پسنی، اورماره، و دیبل).

3-      قسمت سوم  و آخرین  بخش از دیبل  شروع و تا گجرات ادامه داشت.[3]

پس از آن  ناوگانهای پرتغالی  به کشتیها در هر نقطه ای حمله  میکردند   و  یا آنها را غرق نموده  و یا  به آتش میکشیدند و یا بر آنها مستولی می شدند.[4]

به این ترتیب سواحل مکران در درون بازی استعماری قدرتهای اروپایی  وارد شد   همچنین   این سواحل  برای تداوم تکاپوی  استعماری پرتغالیها دارای  اهمیت بسزایی بود و ناوگان  دریایی پرتغال  بشدت  وابسته به این سواحل بود آنان  از این سواحل  برای فعالیتهایی  نظیر  تعمیر کشتی ها ، تامین آذوقه و خوار و بار  و تامین آب آشامیدنی  نیاز داشتند.  در پی آمد همین موضوع   سواحل مکران  آماج حملات  دریایی  ناوگان تجاری – جنگی  پرتغالیها قرار گرفت.  علی الخصوص   حجاج خانه خدا که  از شرق عالم اسلامی به قصد تشرف به بیت الله حرام  از مسیرهای دریایی در حال تردد بودند   این کارونهای  دریایی اهداف سهل  مناسبی برای استعمار گران به شمار می رفتند  . سواحل مکران  هم  از عمده  محلهای تردد  حاجیانی بود  که از  شرق اسلامی  رهسپار حج بودند. مخصوصاً  در ان دوران که  با  تصرف ایران و  کشتار های صفویه و عناد ذاتی آنها با اهل سنت   امکان سفر  از مسیرهای زمینی را برای مسلمانان  مشرق  غیر ممکن نموده بود  مسیر  دریایی که از مکران میگذشت حائز اهمیت بسیاری بود و  بود.

در آن دوران  تنها نیروی دریایی  اسلامی  که توان رویارویی  با ناوگان  پرتغالیها در اقیانوس هند داشت   دولت ممالیک مصر بود  که می توانست  امنیت حجاج  خانه خدا را فراهم آورد اما  متاسفانه ضعف داخلی  مانع مقاومت  آنها در مقابل  پرتغالیها شده بود.

 سرانجام  پس از تصرف مصر  توسط قوای  عثمانی  و شکایات  فراوانی  که از مظالم  و راه بندی های پرتغالیها در  دریای عمان  و اقیانوس هند   بر علیه حجاج خانه خدا صورت میگرفت  خلیفه عثمانی  ابتدا ناوگانی  را به قصد  حمایت از حجاج خانه خدا  در دریای سرخ  تجهیز  نمودند و مرکز  این پایگاه  مهم  را در سرزمین یمن  و شهر عدن قرار دادند. [5]

 پس از حضور دریایی  عثمانی ها در  دریای عرب  و بحر احمر  زمینه حضور  این  دولت نیرومند اسلامی  در دریای عمان  و خلیج فارس فراهم شد.  پس از ورود ناوگان دریایی  عثمانی ها  به  صحنه رقابت  دریایی اقیانوس هند  و بحر عرب  دو دولت  عثمانی و پرتغالی  وارد  رقابت و کشمکش  بر سر  تسلط  بر این دریا  شدند . هر دو نیروی  فوق بر سر کنترل سواحل مکران  که بخش بزرگی از سواحل شمال غرب اقیانوس  هند و بر  سر راه  دریایی  تجارت شرق به غرب قرار داشت  به رقابت  برخاسته بودند  . در این بین  ناوگان  عثمانی به علت  مسلمان بودن  مورد حمایت  مردم   بلوچ  بود . [6] همچنین برای خلیفه عثمانی  برقراری امنیت حجاج خانه خدا  که  از هند و آسیای میانه و سایر ممالک شرقی  و از مسیر  دریایی  به حج  بیت الله می رفتند  فوق العاده  اهمیت داشت و  برای خلیفه عثمانی  به عنوان «خادم الحرمین شریفین»    برقراری  امنیت کشتیرانی  سواحل مکران  و دریای عرب  از اهمیت فوق العاده ای برخوردار بود  زیرا بیشتر  مسیر های دریایی  حجاج بیت الله  الحرام  از همین دریا  عبور می کرد . خلیفه  عثمانی  بعنوان  مسئول  تامین امنیت  مسلمین  علی الخصوص  حجاج  بر  تامین  امنیت  این حدود پافشاری زیادی  داشتند . از جانب دیگر  ناوگان صلیبی  پرتغالیها نیز بسیار نیرومند  و قدرتمند  بود  و سواحل شمالی خلیج فارس  را بعلت  هم پیمانی  با شاه  صفوی ایران در اختیار داشتند و  در عملیات در سواحل  مکران  از حمایت شاه   ایران هم  برخوردار بودند .  و در تیس نیز پایگاه قدرتمندی  را با حمایتهای  شاه ایران   برقرار نموده  بودند  .  پرتغالیها  برای  در اختیار داشتن راههای  تجاری  هند  هر بهایی را حاضر بودند  بپردازند.[7]

دولت عثمانی پس از  تصرف  شام و برانداختن  سلطه ممالیک متوجه  حضور در  مناطق دریایی شرق گردید  و در ابتداء  ناوگان عثمانی  به بحر احمر  مسلط  گردید  و سلطان  سلیمان  عثمانی  سلیمان پاشا  را در راس  ناوگان  عظیم دریایی  که مشتمل بر  70 فروند  کشتی می گردید  رهسپار  دریای احمر  و سواحل  اقیانوس هند  نمود  این ناوگان   نفوذ  خلافت عثمانی را در یمن  و عدن تقویت نمود  و به جمع آوری معلومات  از تحرکات  ناوگان صلیبی  پرتغالی پرداخت.

 از طرف دیگر  سلطان  با فتح  عراق و اعلام انضمام امارات خلیج( احساء و بحرین) به خلافت عثمانی  دولت عثمانی  مستقیماً رو در روی  استعمار گران پرتغالی  در خلیج فارس و دریای عمان قرار گرفت.[8]

 دولت عثمانی  ناوگان  عظیم دریایی  به فرماندهی  امیر البحر  پیری رئیس  تدارک دید  و در جمادی الاول 959ه / آوریل 1552 میلادی از سوئز بسوی باب المندب حرکت نمود . و پس از  عبور  از بحر احمر  و عدن  و در  اکتوبر  1552 وارد دریای  عمان شد  و مسقط  را که در تصرف  قوای پرتغالیها  بود بمدت 27 روز محاصره  نمود  و سپس  بسوی هرمز  رهسپار شده   و سفیری را جانب حاکم مکران  گسیل داشت  . وی به دیدار حکمران  مکران  ملک جلال خان رفته   و از وی  درخواست  حمایت و مساعدت در اجرای  اوامر  خلیفه  مسلمین را نمود . ملک جلال  خان  نیز در جهت  اجرای فرامین  خلیفه قول مساعد داده  و در بندرگاههای  مکران  تسهیلات  تعمیر کشتی  های عثمانی و مساعدتهای انسانی را برای ناوگان  عثمانی  فراهم نمود و قول تامین مایحتاج  قوای عثمانی را داد. . موضوعی که  خشم  قوای استعماری پرتغالی را بر افروخت. [9]

 در سال 1581 بار دیگر  ناوگان  عثمانی  به فرماندهی  دریا سالار  علی بیگ  و نیروهای استعماری  رودروی یکدیگر قرار گرفتند . این رویارویی  که در مسقط  روی داد  ناوگان  پرتغالیها  شکست خورده   و رو به هزیمت  نهاده  و بسوی هرمز  و سواحل  ایران عقب  نشینی  کردند  . در  اثنای این عقب نشینی  قوای پرتغالی  از دریای  عرب  به بهانه  اتحاد بلوچها با عثمانی ها  در سر راه بازگشت  به   هرمز و تیس  قراء و قصبات  ساحلی  مکران  را با  سلاحهای اتشین  به توپ بسته  و  به کشتار مردم پرداختند از جمله   در خود تیس  دست به کشتار  و سرکوب مردم   بی دفاع زدند  . شهرها را خراب  و سکنه  را قتل عام کردند  و  دد منشی را به آنجا رسانیدند که حتی به کوکان و زنان  نیز رحم ننمودند  و شهرها را بکلی ویران کردند. در این جنگ  بسیاری ازنواحی   ساحلی مکران  همچون جیونی ، بریس ، تیس و غیره مورد هجوم  ناوگان پرتغالی قرار گرفت[10]

 در همین دوره  سواحل نشینان  بلوچ برعلیه  قوای پرتغالی  دست به یکسری مقاومتهای مردمی بر علیه  استعمارگران  پرتغالی زدند  که  واقعه معروف حمل  و جیهند  در همین دوره به وقوع پیوست  که دستمایه بسیاری از اشعار و حماسه های  بلوچی  قرار گرفت.

ماجرای حمل و جیهند  روایت  مقاومت  شجاعانه  دلاور مردان  بلوچ در مقابل  استعمار گران  اروپایی  بود .جالب آنجاست که استعمار گران  نه تنها  از تخریب منازل و کشتار مردم  احساس اندکی شرم ننممودند  بلکه با مباهات و افتخار  داستان  وحشیگریهای  غیر انسانی خود را  در کتابها و گزارشهای خود قید نموده  و مایه مباهات دانسته  و به ان افتخار  نمودند.

پس از غارتگری های  و چپاول گری های  قوای پرتغالی  تیس  به محلی خالی از سکنه  و متروک تبدیل گردید  و سرانجام  با قیام سیف بن سلطان یعربی  پادشاه  عمان  و قیام  پیروزمندانه  مردم عمان بر علیه  پرتغالیها آنان موفق شدند  ابتدا  استعمارگران را از  مسقط برانند  و سپس با یکسری مجاهدتها و جنگ  آوریها  تمامی سواحل دریای  عمان را بطور کامل  از لوث وجود  پرتغالی ها  پاکسازی نمایند  و مرکزیت پرتغالیها  فقط  به  هرمز و انهم تحت حمایت دولت صفویه ایران منحصر گردید .

عمانی ها پس از آزاد سازی تیس  از بقایای  قوای پرتغالی  در جنوب این  روستا و در مدخل خلیج   که بعد ها به چابهار  معروف شد  سنگ بنای قریه  جدیدی  را بنا نهادند  و گروهی از مردم  عمان و  تجار ان سامان  را به بندر گاه  جدید  اقامت گزیدند.

 تیس از آن زمان به بعد به متروکه ای تبدیل  شد  و از ان شهر  آباد  فقط بقایای  مخروبه قلعه ای  ساخته شده در دوره اسلامی  که بر فراز  تپه ای  بود بر جای ماند که یاد آور آخرین حکمرانان این  قلعه  به  قلعه پرتغالیها  مشهور شده بود . و از  تیس بجز  خاطره ای  در بین  مردم و ساحل  نشینان  بلوچ  و سطوری که در کتابهای تاریخ بود چیزی نماند.

تا اینکه در سال   1282  ه-1865م  چند تن از خوانین  و بزرگان بلوچ مکران وجود  بندر متروکه تیس  را به وکیل الملک  حکمران  کرمان اطلاع دادند  و وی  به  میرزا  مهدی خان  سرتیپ و عبدالله خان  (بلیده ای )حاکم مکران  ماموریت داد  که از  این بندر  بازدید  به عمل آورد. این  دو مامور دولتی  در طی نخستین ماموریت خود قلعه  کوچکی  در  تیس ساخته  و حدود بیست خانوار  از اهالی دشت را به آنجا  کوچ دادند . بعدها قلعه دیگری  در تیس ساخته شد  و مجدداً  تیس رو به آبادانی  گذاشت.[11]

منابع:

1-     مکران قدیم سی  عهد جدید تک   (2009)  نوشته  دکتر حمید بلوچ   ص 211 

2-     تاریخ الخلیج العربی  ص6

3-     مکران عهد قدیم سی عهد جدید تک ص211

4-      مجله الوثیقه / صفحات  من تاریخ  النفوذ البرتغالی فی البحرین  مجله الوثیقه العدد  الاول رمضان 1402 / یولیو 1989 ص 122

5-     جهود العثمانیین  فی الحد  من التهدید البرتغالی  للنشاط التجاری   فی الخلیج العربی  من خلال  الوثائق العثمانیه( 1559-1538م 967-945ه) الدکتور  نبیل  عبدالحی  رضوان  الاستاذ المشارک فی التاریخ  الحدیث و المعاصر  قسم التاریخ  و الحضارة  الاسلامیه  بکلیة  الشریعة و الدراسات جامعة  ام القری  بمکة المبارکة  ص8

6-     مکران  قدیم سی  عهد جدید تک – حمید بلوچ ص212

7-     همان  ص 212- 213 همچنین ر ک :  Baloch Inayatullah(1995) Islam the  state and identity: the Zikris of  Balouchistan Titus P.(ed) oxford university press , Karachi P.230

8-     جهود العثمانیین جهود العثمانیین  فی الحد  من التهدید البرتغالی  للنشاط التجاری   فی الخلیج العربی  من خلال  الوثائق العثمانیه ص 11-12

9-     مکران – حمید بلوچ 212-213

10- مکران  حمید بلوچ 213 الی 215  همچنین ر .ک  بدل خان صابر (2000) ایضاً صفحه 154-155 و

Miles S.B.D.1919,the countries and tribes of  the Persian Gulf ,London  pp176-177 cited by Sabir Badal Khan 2000 foot notes p 155-154

11- مرآت البلدان  اعتماد السلطنه  صفحه 112

به گزارش ایرنا 1391/10/12 

دولت با توجه به بافت جغرافیایی منطقه و با هدف توزیع بهینه و عادلانه خدمات، با ایجاد چند شهرستان جدید در استان های تهران، خوزستان، سیستان و بلوچستان و کهگیلویه و بویراحمد موافقت کرد.

شهرستان ایرانشهر در میان سایر شهرستانهای  بلوچستان  از نظر تعداد دارای بیشترین و در عین حال از نظر اهمیت با ارزشترین آثار باقی مانده از دوران پیش از تاریخ را در خود جای داده است. این امر بیشتر متاثر از دو عامل ،موقعیت خاص استراتژیک  آن  و واقع شدن در شاهراه ارتباطی تمدنهای بزرگ نیمه شرقی فلات ایران در هزاره های چهارم و سوم قبل از میلاد بوده و دیگری وجود شرایط زیست محیطی و دستیابی آسان به منابع غنی  آب ،که باعث شده مناطق مختلف ان زیست بوم مناسبی برای انسان،گیاهان و جانوران گردد.شواهد این تنوع و گستردگی آثار زندگی  و یا استقرارهای بر جای مانده بشری  را می توان به صورت  تپه ها و محوطه ها، گورستانها و ... در جای خالی  ان مشاهده نمود.

یکی از مهمترین کانونها و مراکز  استقرار های متعلق به دورانهای  پیش از تاریخ و هزاره  های سوم و دوم پیش از میلاد در شهرستان ایرانشهر،اسپیدز می باشد

اسپیدز یا اسپیدژ(دژ سفید) که نام خود را از قلعه ای به همین نام از دوره اسلامی  که باسنگ لاشه سفید رنگ ساخته شده گرفته و بانخلستانهای  سر سبز  و انبوه  و چشمه ای  گوارا در فاصله 40 کیلومتری جنوب غرب  شهر بزمان واقع شده است.

تا اینکه تب دستیابی  به دفینه های  احتمالی  و خیالی  در سال 1381 در مناطق استان همجور (جیرفت)بدینجا سرایت کرد و دامن این گورستان را نیز گرفت و بسیاری  از آثار  آن  به غارت رفت  و نابود گردید . همین امر سبب شناسائی و نهایتا ثبت آن به شماره 6745 در فهرست آثار ملی  کشور در سال 1381  گردید.در بررسی  اضطراری  چند روزه  در بخش بزمان که توسط کارشناسان میراث فرهنگی  استان در شهریور  ماه سال 1381 صورت گرفت،آثار  فراوانی  از دوره های  مختلف پیش از تاریخ- تاریخی  و اسلامی در منطقه شناسای  گردید  و در همین زمان به مدت ده روز کار مقدماتی مطالعاتی  و ساماندهی  گورستان اسپیدز  به اجرا درآمد که نتایج شگرفی از آن حاصل آمد.

گورستان اسپیدز با حدود 20 هکتار وسعت در بردارنده  آثار  دو دوره متمایز،دوره اسلامی و دوره پیش از تاریخ می باشد دوره اسلامی  آن شاهد بقایای قلعه سنگی  و استحکامات سنگچین و قبور  آن می باشد که عموما در جنوب  شرق این محوطه واقع شده است.

دوران پیش از تاریخ آن علاوه بر غارهای  شماره 1و 2  در مرکز  و شمال غرب آن قرار  گرفته و قسمت اعظم محوطه را به خود  اختصاص داده است اثار  دوران پیش از تاریخ این بخش  خود متعلق  به دو دوره کوتاهتر  زمانی ،هزاره سوم قبل از میلاد و عصر برنز  و دیگری  اواسطهزاره دوم قبل از میلاد و اواخر عصر برنز  جدید و آغاز عصر آهن  می باشد متاسفانه بیشتر حفاری های  غیر مجاز  و تخریب آثار  در همین  مناطق صورت گرفته  و سبب مضطرب  شدن و به هم ریختگی آثار سطحی این دوره شده است.

با توجه  به نتایج کاوشهای صورت گرفته در تیر  و مرداد ماه  سال 1382(به سرپرستی  آقای محمد حیدری ،کارشناس مسائل  میراث فرهنگی استان ) می توان  اذهان نمود،ساکنان اولیه اسپیدز  در  هزاره  سوم  و دوم قبل از میلاد  از سطح دانش  و فن آوری  بالائی  در زمینه های گوناگون برخوردار  بوده  و از رفاه اجتماعی  نسبی بالایی  بهره مند بوده اند. با دانش  ذوب فلزاتی همچون مس (و حتی دوره ای آهن نیز ) آشنا بوده و کانی  مس  را از کانسارهای همجوار  همچون گربودار  و مادر مکسان استخراج و مس  را از آن استحصال نموده و نهایتا با ان ابزار  و اشیاء از مس  و مفزغ  می ساختند. از انواع دست ساختهای مسی- مفرغی می توان به ساخت  انواع ظروف همچون کاسه ،پیاله،لیوان،ظروف دارای لوله یا آبریز ناودانی  شکل ،ملاقه و ابزار آلاتی همچون درفش،سمبه،سوهان، ابزار  چهار پهلوی  نوک تخت و ابزار مفتولی نوک گرد و نوک پهن  و سلاحهای  مفرغی  همچون کارد،خنجر ،تبر ، و سر پیکان و سایر اشیاء  همچون مهره های استامپی ،پیکرک،آینه  های گرد ودسته دار  ،مهره ،سنجاق سر ،میله سرمه و ... اشاره نمود.

ساکنان اولیه اسپیدز  علاوه بر  فلزگری   به تراش و صیقل سنگهای تزئینی و نیمه بها دار  که از دور  و نزدیک تهیه شده بود، می پرداختند و از سنگهای  عقیق،لاجورد،مرمر ،آهک ،فلینت و چخماغ  انواع مهره ها به اشکال گرد،بیضی،لوزی ،استوانه ای یا خمره ای  و مهره های دوکی شکل می ساختند.

با نگاهی به آثار مکشوفه در قبور اسپیدز می توان نوعی آثار شکل گیری جامعه طبقاتی  را از نظر میزان سطح رفاه و موقعیت و منزلت  اجتماعی افراد مشاهده نموده. در آن زمان تقسیمات کار صورت  گرفته بود و مشاغل و حرفه های تخصصی گوناگونی همچون سنگ تراشی  و ابزار  سازی ، شکار گری،فلز  کاری ،سفالگری،حصیر بافی (احتمالا پارچه بافی) و تجارت بوجود آمده بود. برای احراز مالکیت خود از مهره های استامپی که از جنس سنگ  یا فلز  ساخته شده بود استفاده  می کردند. اندازه ،نقش  و حتی جنس  مهره ها بیانگر  میزان اعتبار  اجتماعی  صاحبان آنان محسوب می گردید . تاکنون تعداد  زادی  مهر و  و اثر استامپ  با نقوش حیوانی  همچون نقش پرنده و حیوانات  درنده(شیری در حال یورش و حمله که  بروی دو پای خود ایستاده)خصوصا از دوره پایانی  عصر برنز و آغاز  عصر آهن،به دست آمده.

نقش انسان بروی ظروف سفالی  برای اولین بار  در سیستان و بلوچستان در این محل  ظاهر  می گردد

در این نمونه بروی  لبه خارجی  لبه یک سفالین نخودی  رنگ نقوش  یک  در میان مردان و زنانی در حالت ایستاده  با بدنی دوکی شکل با دستها و پنجه های  باز  که در حالت اجرای مراسمی  خاص (احتمالا رقص های  آئینی )هستند. نقش بسته است. نقوش سفالینه های  اسپیدز  شامل  نقوش انسانی حیوانی ،نباتی  و طبیعت  بی جان منطقه  می توان میباشد. از نقوش  عمده می توان به نقوش جانوران و حیوانات بومی  منطقه همچون نقش بز سانان (کل،قوچ،میش ،آهو ،جبیر)عقرب،مار و لاک پشت  و گیاهان درختانی همچون نخل ،خرما ،خوشه گندم و همچنین نقوش طبیعت بی جان همچون نقش تپه ،کوه ،کوهستان،خورشید و نقوش مواج آب اشاره داشت.

نقوش شانه ای  شکل چهار بز سر به هم داده که تشکیل گردونه خورشید یا حیات (صلیب شکسته )را می دهند،از نقوش  محوری  سفالینه های اسپیدز محسوب می گردند.فرم قبور  هزاره سوم قبل از میلاد (عصر برنز)اسپیدز عموما  گور دخمه ای  یا سردابی  شکل بوده ،به گونه ای  که جسد را به صورت چمابته  درون فضای کروی  و دخمه شکل آن گذاشته و اشیاء تدفینی را پیرامون آن قرار می داده  و نهایتا ورودی  را با سنگ  لاشه مسدود  می نمودند.

از نظر  تعداد اشیاء  تدفینی  قبور با هم  تفاوت زیادی  داشتند که در این میان قبوری  با 44 و دیگری  با 60 شیئی فرهنگی بیشتر  آثار  مکشوفه را به خود اختصاص  می داند. که در این میان  ظروف ساخته شده از سنگ  خصوصا سنگ مرمر و سنگ صابون از اهمیت خاصی برخوردارند.در این قبور  یک ظرف سفالین مکعب مربع شکل خاکستری  رنگ منقوش به دست امده که در نوع خود در ایران بی نظیر است.

از جمله دستاوردهای مهم دیگر می توان به کشف ابزار  و وسایل کار یک هنرمند  فلزگر  در قبور در قبور  متعلق به پایان عصر مفرغ و آغز  عصر آهن  آن اشاره  نمود. آثاری شامل ،ملاقه مفرغی،بوته یا ظرف گلدانی  شکل مخصوص  ذوب فلز (مس) که داخل  آن از مس  مذاب سرد شده پر می باشد به همراه انواع ابزارهای نوک گرد و نوک تخت( دو سر تخت) مفرغی  چهار پهلو  یا گرد  به همراه سمبه و ابزار آلات  نوک تیز  یا نوک پهن آهنی  به دست آمد که در نوع خود بی نظیر  یا کم نظیر  می باشد .

یکی از آثار حیرت آوری که در این  کاوشها به دست آمده  یک سر  پیکان سنگی بود. دو ویژگی  خاص  این سر  پیکان را از سایر  سر پیکانها سنگی پیش از تاریخ متمایز می نماید،یکی ساخته شدن به وسیله تراش و صیقل کاری  و نه تراش برداری  و دیگری   ساخت آیرودینامیک لبه های  آن می باشد به صورتی  که یک طرف آن کاملا یخ و صاف بوده و طرف دیگر دارای  انحنا و قوس  برای چرخش  در هوا و سرعت و طی مسافت بیشتر بوده است .

فصل دوم کاوش  در محوطه باستانی اسپبدز بزمان ایرانشهر  در پایان زمستان 1384(بهمن و اسفند ماه ) به مدت 45 روز  انجام گرفت. در فصل تعداد دیگری  از قبور  گورستان مورد بررسی  و کاوش و مطالعه قرار گرفت. در نتیجه این کاوشها چندین خمره و قطعه سفالی  با ارزش،مهر استامپی  با نقوش عقاب،گل شش پر و نقوش هندسی  به همراه یک نقش انسان کنده بر روی سفال  با خمیره قرمز  به دست  آمد با کشف این نقوش  انسان،این دومین نقش انسانی  است که در استان سیستان و بلوچستان بر روی سفال  به دست آمده علاوه بر آن مجاورت گورستان اسپیدز، کوره ذوب فلز ات  و استحصال  مس شناسائی  گردید که وفور  سرباره  های حاصل از ذوب  سنگ مس  نشان دهنده رونق  فلز گری در اسپیدز  می باشد که این نمونه ها و این گونه دست سازه های مسی و مفرقی را به صورت های انواع سلاح همانند تبر ،کلنگ،خنجر ،سر نیزه،زوبین  و انواع ظروف و اشیاء و ادوات فلزی همچون کاسه،لیوان و پیکره های حیوانی  شاهدیم.

کاوشهای اخیر  اسپیدز نشان دهنده ارتباط فرهنگی  با تمدن های بمپور و جازموریان و همدوران بودن تمدن اسپیدز و شهر سوخته می باشد

منبع   بروشور اداره میراث فرهنگی استان

تهیه کننده  بروشور جناب آقای سید محمد حیدری باستان شناس و کارشناس مسائل باستانی  و تمدن اسپیدز

یا علی التماس دعا

بانشر مطلب از وبلاگ اسپیدژ قلب تپنده میراث بلوچستان

http://spedz.blogsky.com

قلعه قصرقند با قصه های فراوانی از دردها و شادیهای صدها سال پیش مردم بلوچستان همچنان استوار و پا برجا در انتظار گردشگران برای بازگویی این قصه‌هاست. به گزارش ایرنا، قلعه قصرقند در مرکز شهر قصرقند از توابع شهرستان نیکشهر و در قسمت شرق مسجد جامع این شهر قرار دارد که از جانب شمال غربی – جنوب شرقی و جنوب به وسیله خانه های مسکونی احاطه شده است و از جهت شمال و شمال شرقی به نخلستان محدود می‌شود.

مدیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری نیکشهر در خصوص تاریخچه این اثر به خبرنگار ایرنا گفت: این قلعه قدیم الایام مقر حکمرانی حاکمان بوده است.

خیرالنسا امیری افزود: با توجه به نوشته‌ها و کتاب‌هایی که در مورد مکران زمین و کرمان تالیف شده است می‌توان گفت که تاریخ ساخت قلعه به دوره های قبل از صفویان باز می‌گردد بنا به روایت ریش سفیدان و آن چه در کتب مختلف در مورد حکمرانان قلعه قصرقند نوشته شده است بیشتر حاکمان از طایفه ˈبلیدهˈ ایها بوده‌اند.

وی ادامه داد: طایفه بلیده ای از مسقط به سرزمین بلیده واقع در بین تربت مکران و پنجگور در بلوچستان پاکستان مهاجرت کرده‌اند.

امیری گفت: برخی عقیده دارند که بلیده ها از اعراب بوده و بر اثر اختلاف ایجاد شده بین آنها به پاکستان مهاجرت کرده و بعد از آن به بلوچستان ایران آمده‌اند.

مدیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری نیکشهر بیان کرد: قلعه بر روی تپه ای دست ساز به ارتفاع ۱۰ متر قرار گرفته و ابعاد تقریبی این مجموعه ۱۰۰ متر در ۶۰ متر و محدوده حاکم نشین آن ۳۰ در ۴۵ متر است.

ورودی قلعه در ضلع جنوبی آن بوده و حاکم نشین در قسمت شرقی و بلند تر از سایر قسمت‌ها قرار داشته اتاقهایی که در ضلع غربی قلعه ساخته شده است آخرین بار از آنها به عنوان ساختمان ژاندارمری استفاده شده است که دارای مساحتی برابر ۲۸۵ متر مربع است.

مدیر اداره میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری شهرستان نیکشهر گفت: این بنا توسط حاکمان برای حکمرانی منطقه ساخته شده است و پس از شکسته شدن حکومت‌های محلی بازماندگان حاکم مجبور به ترک قلعه شده‌اند.

امیری اظهار داشت: قلعه تاریخی قصر قند در تاریخ ۱۲ / ۱۱ /۸۱ با شماره ثبتی ۷۲۶۰ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

بخش قصرقند از توابع شهرستان نیکشهر با ۴۰ هزار نفر جمعیت بیش از ۱۲۰ پارچه آبادی و روستا و دو دهستان ساربوگ و هلنچکان دارد و در فاصله ۶۵ کیلومتری این شهرستان واقع شده است.

قصرقند در قدیم انبار غله منطقه جنوب بلوچستان بوده و کشت برنج و شبدر برسیم در آن رواج بیشتری دارد و از قطب‌های مهم کشاورزی و گردشگری شهرستان نیکشهر است.

قصرقند در قدیم به ˈگنجاوگˈ مشهور بوده و در سال ۱۳۱۸ به بخش تبدیل شده است.

منبع: تفتان ایران

http://www.taftaniran.com/topnews/4619.html

نوشته : یوسف محتشمی

گل  فشانها  از پدیده های  زیبا ، دیدنی  و بدیع  هستند که تعدادی از آنها در منطقه چابهار وجود دارند .  معروفترین  گل فشانهای چابهار   در فاصه 95 کیلومتری جاده چابهار به جاسک  و در  مجاورت روستای   تنگ از توابع بخش کهیر شهرستان کنارک  واقع شده اند .  این گل فشانها   شامل سه تپه   می باشند که یکی از انها از دو عدد دیگر مرتفع تر و فعال است و دو تپه دیگر گویا  فعالیت  گل افشانی در انها مشاهده نمی شود  هرچند آنچه مسلم است آنکه در برهه ای از زمان آنها نیز   فعالیت گل افشانی داشته اند.

 این گل فشانها  از دید گاه مردم  محلی  به نامهای مختلفی نامیده می شوند  مانند: گل پر (Gelpor) بوتن(Bootten)  گل پاشان( Gel pashan)  و ناپک (Napag) .

 گل فشانها  در 41 ساحل و 21 حاشیه دریا  در دنیا پراکنده اند. بر اساس  داده های زمین شناسی  و ژئو فیزیک  در 24 منطقه ساحلی  گل فشان  وجود دارد  . تقریباً 1100 گل فشان در  سواحل کم عمق  فعالیت دارند.  گل فشانها اغلب در  قاره های آسیا ، اروپا، و امریکای شمالی  و جنوبی  مشاهده شده اند.

 در قاره آسیا آذربایجان با بیشترین  تعداد گل فشان 1700  بیشترین تعداد و  را دارا می باشد در ایران  بیش از 25   گل فشان تخمین زده می شود.  که 13 عدد از انها در مسیر بین چابهار  و جاسک واقع شده اند. و 5 عدد گل فشان فعال و  چند گل فشان غیر فعال نیز  در  حد فاصل  بندر بریس و پسابندر  در خلیج گواتر  وجود دارند.[1]

 می توان از سایر گل فشانها  سایدوژ  در اندونزی ، گل فشان  زینگ در چین ، گل فشان اراکان کاست در میانمار  گل فشانهای فعال  کشور تایوان  و گل فشانهای  جزیره ادامان را نام برد.  مهم ترین و  معروفترین  گل فشانهای  اروپا  عبارتند از  برکا در رومانی  آپنین در ایتالیا.

 مهم ترین  گل فشانهای   قاره آمریکا:  عبارتند از  شورب، کالاواسی، اسمیت ریج ،  یلو استون  و تولومو ( بین مرز کشورهای بولیوی  و آتلانیکو) [2]

نحوه تشکیل گل فشانها  بیشتر به  منشاء و نوع انها بستگی دارد  . اصولاً دو نوع گل فشان در دنیا وجود دارد  یکی گل فشانهای سرد  که منشاء تکتونیکی دارند و دیگری  گل فشانهای گرم که عوارض بعدی آتشفشانها محسوب می شوند.[3] گل فشان چابهار دارای منشا تکتونیکی و از نوع سرد است یعنی آتشفشان در پیدایش آن نقشی نداشته است  و  حاصل فعالیت تکتونیکی  و بر اثر  حرکات  ناشی از فرورانش  پوسته اقیانوسی  کف دریای  عمان  به زیر پوسته  قاره ای  به وجود  آمده اند  این گل فشانها جوان بوده  و آغاز  پیدایش انها  به  30 الی 40 هزار سال  پیش باز میگردد.[4].رسوب گذاری سریع گل و سیال ماندن آبهای درون آن به همراه فشار وارده از پایین موجب می شود که آب و گل به همراه گاز به

 بیرون پرتاب شود .گاز گل فشان چابهار از نوع متان و رنگ گل آن خاکستری تیره و گاه روشن است .قطره حباب آن 30 سانتی متر که نسبت به همه گل فشانهای کشور بزرگتر است .همچنین بطور متوسط از 15 تا 600 و در هر بار 3 تا 5 لیتر حباب به بیرون پرتاب می شود عمر حباب ها چند ثانیه است و گل گل افشان چابهار غلیظ تر از گل های دیگر گل فشانهاست. دمای گل خروجی سردتر از دمای محیط اطراف است وتقریبا حالت قلیایی یا خنثی دارد و مزه آن شور است.
با توجه به مطالعاتی که انجام گرفته گل گل فشان محتوی تورب ،گل های مواد نفتی ،گوگرد و غیره است.این گل ها دارای ترکیبات ارگانیک بوده وهیچ گونه ماده سمی در آن مشاهده نمی شود.[5]

گل فشانها علاوه بر اینکه بعنوان پدیده های زمین شناسی مطرح هستند از نظر گردشگری نیز حائز اهمیت هستند.

 صنعت گردشگری   که در سالهای اخیر فعال  شده به ویژه  توجه به پدیده های  زمین شناسی  و شناخت  بیشتر  آنها  امروزه گرایشی  از صنعت اکو توریسم  به شمار می اید.

 یکی از پدیده هایی  که می توان به آن اشاره کرد  گل فشان است  که از جنبه های  مختلف  نیز قابل  توجه است . این پدیده با خروج  مواد همراه با گاز  از زمین  که شکلهای خاصی  را به وجود می اورند  سبب جلب گردشگران  می شوند. 

از ان جمله می توان به  گل فشان  کالیستو گارا  را نام برد  که به دلیل وجود چشمه  آب معدنی در  کنار  آن مسئولین  با استفاده از این  موقعیت  حمامهایی را احداث  کرده اند  . برخی از  از گردشگران  ضمن بازدید  از فعالیت  گل فشان  و به دلیل  داشتن ویژگیهای درمانی   از تاسیسات  تعبیه شده آن  جا استفاده میکنند.

مثال دیگر منطقه گل فشانهای کشور اذربایجان است  که سالیانه  پذیرای  بسیاری از بازدید کنندگان  علاقمند به پدیده های زمین شناسی است.

گل درمانی:گل درمانی از جمله مباحثی  است که قدمتی دیرینه دارد  و در چند  دهه اخیر کم رنگ شده بود  ، ولی امروزه  از جایگاه  ویزه ای برخوردار  است . بسیاری از پزشکان  پی به اثر بخشی آن برده اند  . زیرا  در گل و لجن ، مواد معدنی  و الی  وجود دارند که در بهبود  بیماریهای پوستی  و دردهای                                  

   کرم تولید شده از گل فشان                                 ماسک تولید شده از گل فشان

مفصلی  موثر است . امروزه در کشور  های اروپایی نظیر ایتالیا  واحدهای صنعتی  ،بهداشتی  وزیبایی با استفاد از  گل ، کرمهای  پوست تولید می کنند  براساس تحقیقات  محقققان به علت وجود  سولفور و مواد آلی  در گل  بسیاری از بیماریهای پوستی  نظیر اگزما ، آگند  و تراوش  بیش از حد چربی  از منافذ پوست  بهبود می بخشد  از جمله می توان به  گل فشان اذربایجان را نام برد که از محل بازدید ها و گل درمانی   تعداد بسیاری از مردم به انجا رجوع می نمایند و  آن منطقه  بعلت وجود گل فشان از درامد سرشاری سود می برد.

خواص درمان ی گل افشانهای برای درمان بیماریهایی مانند دردهای مفاصل  و ستون  فقرات ، سفتی مفاصل ، بیماریهای عصبی ، مراحل اولیه تنگی عروق  و انقباضات عضلانی ، و بیماریهای زنان  بسیار سودمند است گفته می شود  که استحمام  کردن  در گل فشانها  به خاطر  وجود عناصر  شیمیایی خاص  در ترکیبات  آنها  برای پوست  بسیار سودمند است  و باعث جوان کردن پوست  انسان و بهبود  ناراحتی های پوستی  می شود( محی الدین احراری و ژیلا  شاهرخی)

صابون تولید شده از  گل ، گل فشان

از نظر مردم بلوچ نیز گل های گل فشان دارای خواص درمانی بوده  و  جهت  درمان پاره از امراض  در درون گلهای گل فشان غلطیده و معتقدند که  این عمل دارای خواص درمانی می باشد.

پانوشت:

1-    تکامل مکران ساحلی  طی کواترنری پسین- احمد معتمد و محمد رضا غریب  پژوهشهای جغرافیایی  شماره64 صص77-87

2-    پدیده گل  فشان و  و اثرات  زیست محیطی  آن (جلال فصل بهار و شوکا فصل بهار

3-     همان

4-    زمین گردشگری چابهار  محی الدین احراری  و ژیلا شاهرخی  خرگردی

5-    پورتال  منطقه آزاد  تجاری  صنعتی چابهار

مترجم: یوسف محتشمی

مرده سنگ  (  Murda Sang) محوطه بزرگ  پیش  از تاریخ  در دره  رود  کرناچ  (Kanrach) «در  شرقی ترین  بخش بلوچستان  در درون دره ای  بسیار وسیع  که  بخشی  از منطقه  لس بیله را تشکیل می دهد . این  بخش  وسیع در بلوچستان واقع شده  و فقط  با یک  رشته کوه  از دره رود سند  جدا می شود.» ( توضیحات مترجم)

 این محوطه  بزرگترین  محوطه پیش از تاریخ  کرناچ  است و در سال 1997 مورد کاوش قرار گرفت  و سپس در سال 1998  ترانشه ای آزمایشی در ان حفر  گردید  که موارد ذیل از  یافته های  ترانشه حفر شده است:

 هسته  اولیه این  سکونتگاه  شامل  گروه ساختمانهایی است که  در خطوط  مستقیم  و به شکل  خیابانهای امروزین و به موازات هم احداث  شده بودند  که  در بخش  مرکزی  محوطه باستانی  قرار داشتند و حدوداً 6 هکتار  وسعت داشت. کل محوطه  در مجموع  و همراه  با مناطق پراکنده  و کوره های سفالگری و تاسیسات جنبی  حدود 35 هکتار  وسعت داشت.

در بخش  شمالی  محوطه  سکونتگاه  و در قسمت شرق رودخانه کنرچ  دو سد  کشف شده  است . استحکاماتی  بر روی تراس  تپه  ای  و در بخش  جنوبی  محوطه کشف گردید که به محوطه مرده سنگ و کل  دره  رودخانه  مشرف  بود.

حفاری  و گود برداری  از محل  سکونتگاه  مشخص نمود  که این محوطه باستانی  دو دوره اصلی  را سپری نموده است . در لایه زیرین  مشتمل بر  سه فاز  ساختمانی  متراکم  تشکیل  شده  بود و لایه  فوقانی  پوشیده  از  شن و سفال  بود. با بررسی های باستان شناختی  مشخص گردید  که پی ساختمانهای موجود  در محوطه از  گل  استفاده  می شده  و سقف  خانه ها  نیز از نی آغشته به گل ساخته  می شدند . از ابتدای  تشکیل این سکونتگاه  سفال  مورد استفاده  از نوع    Iبالاکوت بود.

براساس آزمایشA.M.S که بر روی  زغال چوب  انجام  شده است  سابقه طولانی  را برای  لایه زیرین  این محوطه باستانی  نشان میدهد  و سابقه این محوطه  را به اوائل  هزاره سوم پیش از میلاد  می رساند . این محوطه  در سالهای  2600 الی 2700  قبل از میلاد  متروک گردید.

 لایه فوقانی  این محوطه  نشاندهنده  اشغال این  سکونتگاه  توسط  مردمی با فرهنگ کولی  است و  بخش کوچکی  از محوطه  دوباره در اواخر دوره  اسلامی  و یا دوره تسلط  بریتانیا  مسکون بوده است. در این دوران  خانه بسیار بزرگی  متعلق به دوره تاریخی ساخته شده است  و خانه هایی  پراکنده  در بخش  میدان شمالی  محوطه بنا گردیده است .

 گمانه زنی ها  در نقاط عمیق نشاندهنده  تسلسلی  از لایه های  شن و گل و لای  و شواهدی  از هوموس  و در فوق  لایه های  قدیمی تر است . که شن و ماسه نشاندهنده  وقوع طوفانهای  و سیلابهای مکرر  است . احتمالً  طوفانهای  شدید و برخورد  مسیر رودخانه  به صخره  های تراس  رودخانه  در 5000 سال  قبل  به احتمال  زیاد موجب تغییر  قابل ملاحظه  مسیر رودخانه و تو پو گرافی زمین منطقه و الگوی  زهکش  آبهای روان  از هزاره سوم قبل از میلاد  شده است.

 بیشتر  به نظر می رسد  رودخانه و  اراضی بریده شده  توسط بستر رودخانه  اکنون  بسیار متفاوت  تر از شکل آن در دوره  5000 سال قبل است.

منبع متن اصلی:http://www.harappa.com/baluch/e5.html

ایرن:مدیرکل اداره حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان از شناسایی و مشاهده چند قلاده «شاه روباه» نادر و رو به انقراض در جنوب شرق این استان خبر داد

منبع:  http://darya97.blogfa.com/post/2                      

نعیم ملازهی(دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد)

چکیده

سیستان و مکران در جنوب شرق ایران در طول تاریخ همواره محلی برای پناهنده شدن ناراضیان و مخالفان حکومت‌های مرکزی بوده­اند ، در برهه‌ی زمانی از حمله مغول(616ه.ق.) تا فتوحات تیمور(781ه.ق) شاهزادگان ترک ـ مغول برای ابراز ناخشنودی، اعتراض علیه حکومت مرکزی و یا به منظور نجات جان خویش به این منطقه می‌آمدند ، این امر می‌توانست توجه بیشتر مغولان و بعد تیمور را به این منطقه جلب کند و پیامدهایی سنگینی برای این نواحی داشته باشد،مقاله حاضر به بررسی لشکرکشی­های مغولان وتیمور واوضاع منطقه در عصر ایلخانی اختصاص دارد.

واژگان کلیدی: مغول، تیمور، سیستان، مکران، آسیب و خسارت.

نویسنده :حامد امیری

منبع : پایگاه اطلاع رسانی جماعت دعوت  و اصلاح ایران

http://www.islahweb.org/content/2012/2/5217

افسانه‌ی زندگی زن را غالباً در ادبیات لطیف و شورانگیز عاشقانه خوانده‌ایم که این وجود هستی‌بخش و الهام‌انگیز در تاریخ هنر و ادبیات هر قوم و ملتی از دیرباز سمبل و انگیزه‌ی عشق، الهام، آیت لطف و ایثار پروردگار بوده است.

شاید امروز سخن گفتن از وضع زن و اشاره به حقوق او از نظر کلمه مناسب نباشد، زیرا در جوامعی که بیان آرمانهای ملی و اجتماعی و حقوق انسانها کلاً در گرو تصمیمات فردی قرار بگیرد و سرنوشت اکثریت را قوانین و فرمانهای شخصی در دست داشته باشد، از خود چه حقوق و بهره‌مندی می‌تواند در پی داشته باشد؟